door: Erik Rolevink
In de bodem onder de heide van Zonnebeek trof de woensdaggroep onlangs metaalachtige harde zwartbruine laag aan van een cm of twintig dik. Met de schop kon de laag opengebroken worden, en ontstonden zo enkele bolvormige brokstukken. Men vroeg zich af wat dit zouden kunnen zijn? Een meteoor misschien?
Dat zou spectaculair zijn want zo vaak worden er geen meteorieten gevonden in onze omgeving. Als er al zo'n eentje bij ons neerkomt, dan haalt zoiets meteen de krant.
Zoals in 1990 met de beroemde meteoriet van Glanerbrug.
De bollen van Zonnebeek, (foto: Rolf ter Stege)
Geen meteorieten, maar wat dan wel? Het zijn brokken ijzeroer! Uit deze brokken kan ijzer gewonnen worden. Dat deden onze voorouders al, duizenden jaren geleden.
IJzeroerbanken komen vaak voor onder van oorsprong natte heidevelden. Ze bestaan uit aan elkaar gekit ijzeroxide, dezelfde stof waaruit roest bestaat: het bruine "driewaardige"" ferri-oxide, Fe2O3.
Zand ziet er meestal geelbruin uit. Dat komt omdat rond elk zandkorreltje een dun huidje ferri-oxide zit. Het zand onder de heideplaggen ziet er echter grijs uit, het zogeheten loodzand. Daaruit is het ijzeroxide verdwenen, uitgespoeld. Dat komt omdat de heide zure humusstoffen produceert waarin het ijzer oplost. Door de neerwaartse beweging van water uit neerslag, spoelt dit ijzer naar diepere lagen en komt in het grondwater terecht.
In natte heide is de wisselende grondwaterstand van grote invloed voor de vorming van ijzeroer. Grondwater bevat ijzer, maar dan in opgeloste vorm, het zogeheten tweewaardige ijzer. Komt dit grondwater in aanraking met lucht, dan oxideert het tweewaardige ijzer naar driewaardig ijzer dat niet oplosbaar is en neerslaat. De voortdurende wisselwerking tussen ijzerhoudend grondwater, lucht in de bodem en humuszuren zorgt dus voor de vorming van de raadselachtige laag en dus eigenlijk de bollen onder de heide.
Aanvulling Geert Bekkering
In Enschede wilde men met het ijzeroer een ijzerindustrie beginnen, het gebouw stond klaar toen de stadsbrand in 1862 het centrum vernielde. Het gebouw heeft alleen als tijdelijke kerk gefunctioneerd.
Maar in de Achterhoek, langs de Oude Ijssel is er een echte industrie mee ontstaan.
Bijv. in Ulft waar de DRU ijzergieterij is opgericht in 1754, tegenwoordig DRU industriepark.